Onderkoeling herkennen: Symptomen en eerste hulp

📌 Onderdeel van de gids: Noodvoorraad aanleggen: in vier stappen naar een voorraad voor 10 dagen

Je herkent onderkoeling in het eerste stadium aan rillingen, versnelde ademhaling en verhoogde hartslag, in het tweede stadium aan vertraagde ademhaling, spierstarre en toenemende vermoeidheid. Het Duits Rode Kruis (DRK) noemt in beide stadia de noodoproep 112 als eerste stap. De vervolgstappen hangen af van het stadium waarin de persoon zich bevindt.

Dit artikel richt zich tot iedereen die thuis, onderweg of in de kou verantwoordelijkheid voor anderen draagt. Het vervangt geen EHBO-cursus, maar geeft je wel een rustige oriëntatie: Wat observeer je, wat doe je eerst, en waar let je op? De handelingsstappen zijn gebaseerd op informatie van het DRK, de adviezen voor voorbereiding op het Bundesamt für Bevölkerungsschutz und Katastrophenhilfe (BBK).

Onderkoeling herkennen: de twee stadia

Het DRK onderscheidt twee stadia bij onderkoeling. Deze indeling helpt je om wat je ziet in te delen en de passende stappen te kiezen. Het is geen medische diagnose, en je hoeft het niet perfect te beheersen. Belangrijk is dat je tekenen ernstig neemt, rustig blijft en 112 belt, want volgens het DRK hoort dat in beide stadia erbij.

Stadium I: Het lichaam reageert nog duidelijk

In het eerste stadium is de persoon bij bewustzijn. Het DRK beschrijft de volgende kenmerken:

• rillingen
• versnelde ademhaling
• verhoogde hartslag
• De persoon is bij bewustzijn, aanvankelijk opgewonden, later kalmer.

Kijk niet alleen naar één enkel kenmerk, maar naar het gehele beeld. Een persoon die trilt, sneller ademt en nog antwoord geeft, past volgens deze beschrijving in het eerste stadium. Neem dat serieus, ook als zij zelf zegt dat het niet zo erg is.

Stadium II: De situatie verslechtert

Voor het tweede stadium noemt het DRK andere kenmerken:

• vertraagde ademhaling
• spierstarre
• afnemend pijngevoel
• toenemende vermoeidheid tot aan bewusteloosheid

De kenmerken kunnen in elkaar overgaan. Of een stadium al bereikt is, hoef je niet alleen te bepalen. Bel 112 en beschrijf wat je waarneemt. Hoe rustiger en nauwkeuriger je dat doet, hoe beter anderen de situatie kunnen inschatten.

Als geheugensteun kun je onthouden: In het eerste stadium is het lichaam actief, er zijn rillingen en versnelde ademhaling. In het tweede stadium staat de vertraging op de voorgrond, dus langzamere ademhaling, starre en toenemende vermoeidheid. Voor beiden geldt: noodoproep 112.

Eerste hulp bij onderkoeling in stadium I

Is de persoon bij bewustzijn en rilt hij, dan volg je de aanbevelingen van het DRK (Duitse Rode Kruis) in deze volgorde op. De stappen zijn opzettelijk eenvoudig gehouden, zodat je ze ook onder spanning kunt uitvoeren.

1. Bel 112. Ook in het eerste stadium hoort de noodoproep erbij. Ben je niet alleen, vraag dan een ander persoon om 112 te bellen terwijl jij bij het slachtoffer blijft.
2. Naar een warme plek brengen. Help de persoon de koude omgeving te verlaten, voor zover dit veilig mogelijk is.
3. Natte kleding verwijderen. Ga voorzichtig en zonder haast te werk.
4. In warme dekens wikkelen. Zo blijft de persoon beschermd, zonder dat je actief warmte toevoert.
5. Langzaam opwarmen. Dit betekent voorzichtig, passief opwarmen via de warme plek en de dekens, niet via actieve warmtetoevoer.
6. Warme, gezoete dranken zijn mogelijk. Het DRK noemt ze voor het slachtoffer in het eerste stadium, waarin de persoon bij bewustzijn is.

Blijf bij de persoon, spreek rustig met hem en observeer of er iets verandert. Je hoeft niets ingewikkelds te doen: noodoproep, warmtebescherming, natte kleding weg, dekens, geduld. Dit is de kern van eerste hulp in dit stadium.

Wat je in stadium I moet vermijden

Opwarmen betekent hier niet de lichaamstemperatuur snel van buiten verhogen. Het DRK zegt duidelijk: geen actieve warmtetoevoer, dus geen masseren en geen warmwaterkruiken. Bovendien geldt: geef het slachtoffer nooit alcohol. Houd je aan deze duidelijke richtlijnen, ook al geven anderen goedbedoelde adviezen.

Stadium II: Wat je moet doen en laten

Vertoont de persoon tekenen van het tweede stadium, dan verschuift de nadruk. Het DRK beveelt aan: 112 bellen en geen opwarmingspogingen meer ondernemen. Dit is een duidelijk verschil met het eerste stadium. Wie hier verder wil opwarmen, volgt niet meer de aanbevelingen. Blijf bij de persoon en wacht rustig op de ambulance.

Voor het geval de persoon niet meer bij bewustzijn is, noemt het DRK duidelijke stappen:

1. Bel 112, als dit nog niet is gebeurd.
2. Controleer of de persoon normaal ademt.
3. Bij bewusteloosheid met normale ademhaling: stabiele zijligging.
4. Bij afwezige normale ademhaling: reanimatie.

112 geldt overigens ook in het buitenland in Europa, je kunt het dus ook op reis gebruiken. Het BBK (Duits Federaal Bureau voor Burgerlijke Bescherming en Rampenbestrijding) telt de noodoproep en de basisbeginselen van eerste hulp tot de levensreddende maatregelen. Daarom loont het zich om ze van tevoren te oefenen.

Haast helpt in deze situatie niet, rustig, gestructureerd handelen wel. Hoe je onder stress handelingsvaardig blijft, legt het artikel Rustig blijven in geval van nood uit.

Stadium I of II? Wanneer je twijfelt

Het is niet altijd duidelijk welk stadium aanwezig is. Dat is oké. Belangrijk is dat je 112 belt en niet afwacht. Deel mee wat je ziet: of de persoon rilt, of die bij bewustzijn is, hoe die ademt en of die erg moe lijkt. Geef nooit alcohol of actieve warmte, want beide zijn volgens het DRK niet voorzien.

Voorbereiding: zo bereid je je voor op kou

Goede eerste hulp begint vóór de noodsituatie. De BBK (Duitse Federale Dienst voor Bevolkingsbescherming en Rampenhulp) wijst erop dat je met een voorraad eten en drinken bij weerswaarschuwingen niet naar de winkel hoeft. Hoe je een verstandige noodvoorraad opbouwt, lees je in Crisisvoorbereiding zinvol aanpakken: waarom een noodvoorraad verstandig is.

Bij sneeuw en ijs geldt volgens de BBK bovendien: let op weerswaarschuwingen en voorkom ongelukken en valpartijen. Betreed bevroren water pas nadat het officieel is vrijgegeven. De BBK noemt hiervoor een ijsdikte van minimaal 15 cm. Als je twijfelt over een ijsvlak, houd je dan aan de officiële aanwijzingen.

Ook uitrusting voor kleine noodgevallen hoort bij je voorbereiding. De BBK beschrijft een huisapotheek die je samenstelt naar persoonlijke behoefte. Die helpt je om kleine noodgevallen zelf op te vangen, bijvoorbeeld als je je huis niet uit kunt of de medische zorg onderbroken is. Wat daarbij hoort, lees je in het artikel De huisapotheek voor noodsituaties. Een EHBO-set die binnen handbereik ligt, is een goede aanvulling.

Kou in huis in de gaten houden

Kou is niet alleen een kwestie buitenshuis. Als thuis de verwarming uitvalt, kun je het best op tijd bedenken hoe je jezelf en anderen beschermt. Nuttige tips vind je in Je huis warm houden bij uitval van de verwarming en in het artikel Het uienprincipe: zo kleed je je goed aan bij kou. Bij noodverwarming zijn er risico’s waarover je je vooraf goed moet informeren, bijvoorbeeld in het artikel Koolmonoxide: het onzichtbare gevaar bij noodverwarming.

Je kennis opfrissen

Lezen vervangt oefenen niet. De BBK wijst erop dat er in heel Duitsland gratis cursussen worden aangeboden in „Erste Hilfe mit Selbstschutzinhalten“ (EHSH, eerste hulp met zelfbeschermingsonderdelen). Daar oefen je onder begeleiding wat in dit artikel alleen beschreven kan worden. Waarom een cursus de moeite waard is, lees je in EHBO-kennis opfrissen.

Veelgestelde vragen

Hoe herken ik onderkoeling?

In het eerste stadium aan klappertanden, versnelde ademhaling en een verhoogde hartslag en bloedsomloop, bij bewustzijn. In het tweede stadium aan een vertraagde ademhaling, spierstijfheid, afnemend pijngevoel en toenemende vermoeidheid tot bewusteloosheid.

Wat is bij onderkoeling de eerste maatregel?

Bel het noodnummer 112. In het eerste stadium breng je de persoon naar een warme plek, verwijder je natte kleding en wikkel je de persoon in warme dekens. In het tweede stadium onderneem je geen pogingen meer om op te warmen.

Mag ik een warmwaterkruik gebruiken of wrijven?

Nee. Het DRK (Duitse Rode Kruis) noemt geen actieve warmtetoevoer, dus niet wrijven en geen warmwaterkruiken. Het opwarmen in het eerste stadium moet langzaam gebeuren via de warme plek en de dekens.

Mag ik bij onderkoeling alcohol geven?

Nee, je mag de persoon geen alcohol geven. In het eerste stadium zijn warme, gezoete dranken wel mogelijk.

Wat doe ik als de persoon bewusteloos is?

Bel het noodnummer 112. Bij bewusteloosheid met normale ademhaling leg je de persoon in de stabiele zijligging. Als de normale ademhaling ontbreekt, begin je met reanimatie (hartmassage en beademing).

Jouw volgende stappen

Met een paar handelingen ben je beter voorbereid. Loop deze lijst rustig door:

1. Prent de twee stadia en de volgorde van handelen goed in: noodoproep, warme plek, natte kleding uit, dekens, geen actieve warmtetoevoer.
2. Onthoud voor het tweede stadium: noodoproep, geen pogingen om op te warmen, bij bewusteloosheid zijligging of reanimatie.
3. Houd een EHBO-set binnen handbereik en controleer of je huisapotheek bij jouw behoefte past.
4. Leg een noodvoorraad aan, zodat je bij weerswaarschuwingen thuis kunt blijven.
5. Boek een EHBO-cursus en frisgeregeld je kennis op.

Wie de signalen kent en rustig handelt, kan in een koude situatie veel betekenen. Blijf bij de persoon, bel het noodnummer 112 en houd je aan de stappen die je hier hebt geleerd.

Algemene informatie, geen vervanging voor individueel advies van overheid, hulpdiensten of medisch personeel. In een noodgeval in Europa: 112.